الغامدي للرخام وسيراميک

image

المغاسل حسب تعليماتکم
وحسب مقاساتکم
الغامدي
شرکه الاصائل الذهبيه المحدوده

Advertisements

روژه فرض عين ده

وجوب صوم رمضان

وقول الله تعالى: ” يا أيها الذين آمنوا كتب عليكم الصيام كما كتب على الذين من قبلكم لعلكم تتقون ” البقرة: 183
1792 – حدثنا قتيبة بن سعيد: حدثنا إسماعيل بن جعفر، عن أبي سهيل، عن أبيه، عن طلحة بن عبيد الله:
أن أعرابيا جاء إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم ثائر الرأس، فقال: يا رسول الله، أخبرني ماذا فرض الله علي من الصلاة، فقال: (الصلوات الخمس إلا أن تطوع شيئا) [ر:46]
1793 – حدثنا مسدد: حدثنا إسماعيل، عن أيوب، عن نافع، عن ابن عمر رضي الله عنهما قال:
صام النبي صلى الله عليه وسلم عاشوراء وأمر بصيامه، فلما فرض رمضان ترك وكان عبد الله لا يصومه إلا أن يوافق صومه
[1896، 4231]
1794 – حدثنا قتيبة بن سعيد: حدثنا الليث، عن يزيد بن أبي حبيب: أن عراك ابن مالك حدثه: أن عروة أخبره، عن عائشة رضي الله عنها:
أن قريشا كانت تصوم يوم عاشوراء في الجاهلية، ثم أمر رسول الله صلى الله عليه وسلم بصيامه حتى فرض رمضان، وقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (من شاء فليصمه، ومن شاء أفطر) [ر:1515]

دمفتي محمدتقي عثماني له قوله

ليکوال: د هند د نيمې وچې ستر عالم،شیخ الاسلام مفتي محمد تقي عثماني حفظه الله
ژباړن: احمدالله نيازي

image

امام اعظم ابوحنيفه رحمه الله کوفه کې په داسې وخت زيږيدلی، چې کوفه د حدیثو او فقهې مرکز و. امام صیب همدغه ښار کې لوی شوی او د کوفې له علماوو يې زدکړې کړې وې.ځينې تنګ نظره وايي چې امام صیب په حديثو نه پوهېدلو، ځکه يې په د حدیثو په شپږو صحیح کتابونو کې کوم روایت نه دی راغلی. دا ډېره د جهالت خبره ده او هيڅ دلیل نه لري. اصل خبره داده چې صحاح سته کې يوازې د امام اعظم رحمه الله نه، بلکې د امام شافعي رحمه الله هم هيڅ کوم روایت نه دی راغلی او امام احمدبن حنبل رحمه الله چې د امام بخاري استاد و يوازې درې څلور ځایه يې روايتونه راغلي. د دې لامل دا نه دی چې معاذ الله په احادیثو کې د دغو حضراتو علم کم و، اصلي لامل يې دادی چې يو خو دا حضرات فقهاء ول او کار يې مسايل او احکام بیانول و، بله دا چې د دغو لویو څټو زرګونه شاګردان او خواخوږي ول نو د صحاح سته مؤلفین پوهېدل چې علم او کار يې محفوظ دی، لهذا دوی د هغو علماوو د کار و زیار حفاظت وکړ چې د ضایع کېدلو وېره يې وه. او تر کومه چې په حدیثو کې د امام صیب مرتبه ده، دا يو ټول منلی حقیقت دی او انکار ترې نشي کېدای؛ ځکه چې امام صیب د ټولو په اتفاق مجتهد امام و. او د مجتهد لپاره مهم شرط دادی چې په حدیثو کې به يې کامل بصیرت او پوهه وي. او دحدیثو لویو لویو علماوو د امام صیب د علم اعتراف کړی، که دغه اقوال را ټول کړای شي نو سلامت کتاب به ترې جوړ شي. د امام صیب په مناقبو کې يې موندلای شئ. دلته به يوازې دعلماوو په يو څو ویناوو بسنه وکړو.
اول مکي بن ابراهيم رحمه الله دامام بخاري صیب هغه مشر استاد دی چې، ډېری ثلاثيات يې ترې روايت کړي دي. دی د امام صیب شاګرد دی “تهذيب التهذيب” کې د امام صیب باره کې د ده قول داسې را غلی “كان أعلم أهل زمانه”. ديادونې وړ ده چې هغه وخت به د علم اطلاق د حدیثو پر علم کېدلو، نو ددې خبرې مطلب دا شو چې امام صیب پخپله زمانه کې د حدیثو تر ټول لوی عالم و.

image

دوهم د یزید بن هارون قول دی هغه فرمايي چې ” ادرکت الفا من الشیوخ فما وجدت افقه ولا أروع ولا أعلم من خمسة أولهم ابوحنیفة. تذکرة الحفاظ امام ذهبي
حافظ ذهبي په تذکرة الحفاظ ۱ ټوک ۱۹۵ مخ په خپل سند له سفیان بن عيينة روايت کوي چې د امام صیب په زمانه کې په کوفه کې له ده ښه، پرهېزګار او فقيه بل څوک نه و او د همدغه کتاب په ۱۶۰ مخ کې امام ذهبي د امام ابو داود وینا رانقل کړې چې “ابو حنيفة امام و” د امام اعظم رحمه الله د حدیثو د علم اندازه دهغه مبارک له استادانو او شاګردانو معلومیږي.

image

حافظ ابو الحجاج مزي رحمه الله پخپل کتاب تهذیب الکمال کې د امام صیب څلوراویا شیوخ شمېرلي دي او حافظ سیوطي پخپل کتاب تبيض الصحيفة في مناقب أبي حنيفة کې د امام صیب د همدغو استادانو نومونه یاد کړي دي. او د علم خاوندان پوهيږي چې حافظ مزي د يو چا ټول شیوخ نه ذکر کوي بلکې د نمونې لپاره يو څو يادوي. ملا علي قاري رحمه الله د مسند أبي حنیفة په شرحه کې دامام صیب څلور زره شیوخ یادوي او هغه شیوخ او استادان هم د داسې درجو دي چې یا خو صحابه کرام دي او يا تابعین او تبع تابعین. له دوی کښته پکې هيڅوک نشته.
د امام اعظم رحمه الله تابعیت
د امام صیب تابعیت، دا يو منل شوی حقیقت دی او انکار ترې نشي کېدای. حافظ ابن حجر رحمه الله فرمايي چې امام صیب په ۸۰ هجري کې زېږېدلی و او په دغه زمانه کې په کوفه کې عبدالله بن أبي اوفی و او دا ناشونې ده چې امام صیب دې ورسره ليدنه نه وي کړي. همدا رنګه امام ابن سعد په خپل کتاب “طبقات” كې ويلي چې امام ابو حنيفه رحمه الله د حضرت انس بن مالک رضي الله عنه ديدن کړی و . همدا رنګه امام سیوطي په “تبیض الصحيفه في مناقب أبي حنيفة” کې ګڼ روايتونه را نقل کړي چې امام صیب له حضرت انس بن مالک، حضرت عبدالله بن الحارث بن الجزء، حضرت عبدالله بن انیس، حضرت واثلة بن اسقع او حضرت عایشة بنت عجرد څخه روایتونه اورېدلي دي.

image

حافظ ابو معشر عبدالکریم بن عبد الصمد الطبري رحمه الله په دې موضوع ځانګړې رساله لیکلې ده, هغه روايتونه يې پکې را ټول کړي چې امام صیب مخامخ له صحابه کرامو اورېدلي دي. په نوموړي کتاب کې له تېرو يادو صحابو پرته له حضرت جابر بن عبدالله او حضرت معقل بن یسار څخه د امام صیب روايتونه ثابت دي. اګر که حافظ بن حجر رحمه الله فرمايي چې د دې ټولو روايتونو په سند کې کمزوري ده، خو د دې روايتونو د قطعي حکم هيچا نه دی کړی او په فضیلت کې يې ذکر کول هيڅ ستونزه نه لري او کم له کمه د امام صیب علمي مقام ترې معلومېدای شي. علامه سیوطي په تبیض الصحيفة کې د حافظ ابو معشر په حواله يو حدیث ذکر کړی أبو حنيفة عن انس بن مالک قال سمعت رسوالله صلی الله علیه وسلم یقول طلب العلم فریضة علی کل مسلم. علامه سیوطي په دې روایت کې فرمايي چې دا حدیث صحيح پلوه دی او حافظ مزي رحمه الله فرمايي چې د تعدد د رواتو له امله د حسن درجې ته رسېدلی، چې دا ثابت شي، نو بیا دې کې شک نه پاتې کيږي چې امام صیب له صحابه وو احادیث اورېدلي، که بالفرض سماع يې ثابته هم نشي، نو يوازې ديدن خو يې ثابت دی. د ګردو محققينو په دې اتفاق دی چې امام صیب تابعي و. امام ابن سعد په طبقات کې، حافظ ذهبي په تذکرة الحفاظ کې، حافظ مزي په تهذيب الکمال کې،علامه قسطلاني د بخاري په شرحه کې، علامه نووي په تهذیب الأسماء واللغات کې او علامه سیوطي په تبیض الصحيفة کې دا خبره ثابته کړې چې امام صیب تابعي و.
د امام اعظم رحمه الله ستر استادان
د اما صیب په استادانو کې هغه څټې دي چې د تابعینو په زمانه کې د علم ستنې وې، د بېلګې په توګه يې يو څو يادوو.
له امام عامر بن شرحبیل څخه يې د حدیثو علم تر لاسه کړی و . حافظ ذهبي فرمايي” چې هغه يې تر ټولو لوی استاد و.
امام شعبي رحمه الله له پنځه سوو صحابه کرامو زده کړه کړې وه، هغه مبار هيڅکله هم کوم حدیث په لیکلو نه و یاد کړی، هغه مبارک فرمايي چې، له شعر سره مې ډېره جوړه نه ده خو وایم يې نو يوه میاشت پرله پسې يې له تکرار پرته ويلی شم. يو وار يې د حضرت محمد صلی الله علیه وسلم غزاګانې بیانولې، چې عبد الله بن عمر رضي الله عنهما يې تر څنګه تېرېدلو، چې د امام شعبي رحمه الله درس يې واورېد، ويې فرمايل چې ما رسول الله صلی الله علیه وسلم سره په غزا ګانو کې ګډون کړی، خو شعبي پرې له ما ښه پوهيږي. خطییب بغدادي د حضرت علي بن المديني دا خبره را نقل کړې چې د عبدالله بن مسعود علوم، علقمه، اسود، حارث،عمرو او عبیدة بن قیس سره دي. او ددې ټولو علوم بیا له دوو کسانو سره دي. يو ابراهیم نخعي او بل امام شعبي رحمه الله او دوی دواړه د امام صیب استادان دي. دامام صیب بل لوی او ځانګړی استاد، حضرت حماد بن سلیمان دی، چې په اتفاق د حدیثو او فقهې امام دی. د عبدالله بن مسعود د علومو حافظ ورته ويل کيږي. صحيح مسلم، ابو داود اوترمذي کې يې روايتونه شته هغه مبارک له انس، حضرت زید بن اوهب، رضي الله عنهما حضرت سعید بن المسيب، عکرمة، ابو وائل، ابرهيم نخعي او عبدالله بن بريدة څخه علوم حاصل کړي وو. امام صیب له حماد رحمه الله څخه دوه زره احاديث روايت کړي دي. امام اعظم رحمه الله د ده مبارک دومره قدر کاوه چې هيڅکله يې هم دده کور خوا ته پښې نه غزولې.

image

د امام صیب بل استاد ابو اسحاق سبیعي دی، چې له اته دېرش صحابه وو يې علم حاصل کړی، ابو داود طیالسي رحمه الله فرمايي، چې د ابن مسعود او علي رضي الله عنهما په احادیثو تر هر چا ښه پوهيدلو. د صحاح سته راوي هم دی. د دې سربېره د امام اعظم رحمه الله استادانو کې ابرهيم نخعي، قاسم بن محمد، قتادة، نافع، طاوس بن کیسان، عکرمة، عطابن ابي رباح او اعمش رحمهم الله په څېر څټې شاملې دي.
د امام صیب رحمه الله درانه شاګردان:
که د امام صیب پر شاګردانو نظر واچوو نو د حديثو د امامانو يو لوی فهرست به مو مخته راشي، د امام صیب ځانکړی شاګرد عبد الله بن مبارک دی، هغه مبارک فرمايي ” كه الله تعالی د ابو حنیفه او سفیان په واسطه زما مرسته نه وای کړې نو زه هم د عامو خلکو په څېر وم”
همدارنګه د جرح او تعيدل ستر امام یحی بن سعید القطان هم د امام صیب شاګرد دی. حافظ ذهبي ليکلي چې ده به د امام صیب پر قول فتوا ورکوله. حافظ ابن حجر په “تهذیب” کې د يحی القطان له خولې ليکلي چې”موږ د امام صیب ډېری اقوال اخیستي دي ” همدارنګه حافظ عبد القادر قرشي په خپل کتاب الجواهر المضیئة في طبقات الحنفية کې او موفق په مناقب الامام اعظم کې له یحی بن معین څخه د يحی بن سعید القطان دا قول را نقل کړی چې و الله موږ ابو حنيفة سره ناسته کړې او درسونه مو ترې اوريدلي والله چې کله به دې ورته کتل نو ته به پوهېدلې چې دی له الله تعالی وېره لري.

image

(تاريخ بغداد، ۱۳ /۱۲۵)
همدا رنګه د امام شافعي رحمه الله استاد وکيع بن الجراح هم د امام صیب شاګرد دی هغه له امام صیب څخه نهه سوه احادیث روايت کړي دي.
ابن عبددالبر په “الانتقاء” كې له یحی بن معین څخه روایت نقل کړی چې هغه ( وکیع بن الجراح) به د امام صیب پر قول فتوا ورکوله. د يادونې وړ ده چې د امام صیب پر قول فتوا د مقلد مطلق په څېر نه وه بلکې د مجتهد في المذهب په څېر وه، لکه څنګه چې امام ابو يوسف او امام محمد رحمهما الله به له امام صیب سره په ځينو مسايلو کې ا ختلاف کولو.د دوی سربېره د امام صیب د شاګرادنو په ډله کې مشهور محدثین لکه مکي بن ابرهيم، زید بن هارون، حفص بن غیاث، یحی بن زکريا بن أبي زائده، مسعر بن کدام، ابو عاصم النبیل، قاسم بن معن، علي المسهر، فضل بن دکين، عبدالرزاق بن همام، په څېر جلیل القدر محدثین د امام صیب د شاګردانو په ډله کې وو. اوس که څوک و وايي چې امام صیب د حديثو په علم کې کمزوری و؛ څومره لوی ظلم دی!!
د تاريخ او سيّر کتابونو د امام صیب د حديثو د حفظ په اړه ډېرې د پام وړ کيسې يادې کړي دي، د نمونې په ډول يې يوازې دوه پېښې يادوو.
ملا علي قاري په “مناقب الامام اعظم” كې ليکلي چې يو وار امام صیب او امام اعمش په يو مجلس کې ناست و، يو نفر له امام صیب څخه د يوې مسلې پوښتنه وکړه، امام صیب ځواب ورکړ، امام اعمش رحمه الله ترې وپوښتل چې دا مسأله دې له کومه ځايه ورته وکړه؟ امام صیب ډېر ښه ځواب ورکړ چې تا راته روايت کړی له ابو صالح څخه او هغه له ابوهریرة رضي الله عنه روايت کړی چې رسول الله داسې فرمايلي… او تا راته له ابو ایاس څخه هغه له ابي مسعود الانصاري روايت کړی، او تا راته له ابي وائل هغه له عبد الله روايت کړی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم داسې فرمايي او داسې نور ډېر روايتونه يې ورته واورول نو امام اعمش ورته وفرمايل چې بس دی. ما چې درته کوم درسونه په سلو ورځو کې ويلي، تا راته په يوه ورځ کې واورول؛ او زیاته يې کړه چې ای د فقهاوو ډلې! تاسې ډاکتران ياست او موږ دواخانې والا يو. او تا ای سړیه دواړه لارې نيولي دي. دوهمه پېښه د امام ابو یوسف رحمه الله ده، هغه فرمايي چې امام صیب کومه شرعي مسأله بیانوله نو زه به د کوفې ټولو شیوخو ته ورتلم او هغوی به مې هغه احادیث راټولول چې د امام صیب د قول تاييد يې کاوو ما فکر کولو چې امام صیب به پرې خوښ شي،خو چې کله مې امام صیب ته دا احادیث واورول نو هغه مبارک وفرمايل چې فلاني حدیث کې دې ضعف دی او فلانی حدیث دې د فلاني راوي له امله ضعیف دی همدا رنګه يې د ډېرو احادیثو په اړه د کمزوري دلايل و ويل او بیا يې و فرمايل چې دا احاديث د استدلال وړ نه دي او زه د کوفې د خلکو په علم ښه پوهېږم.
کتاب الاثار: د امام ابو حنیفه رحمه الله د آثارو له جملې “كتاب الآثار” د حديثو په علم کې د ده مبارک د لوړې درجې دلیل دی. نوموړی کتاب د حدیثو په کتابونو کې په فقهي ترتیب تر ټولو لومړی کتاب دی. علامه سیوطي په خپل کتاب “تبیض الصحیفة” کې ليکلي، چې دا فضیلت او لوړ والی يوازې امام صاحب ته حاصل دی چې
له هر چا مخکې يې په فقهي ترتيب د حدیثو کتاب لیکلی. د امام صاحب دا کتاب د “مؤطا امام مالک” د مأخذ حيثيت لري، ځکه چې امام ذهبي په “مناقب ” کې د قاضي ابو العباس محمد بن عبد الله بن ابي العوام “اخبار ابي حنيفة”په حواله په متصل سند د مشهور محدث عبدالعزيز دراوردي رحمه الله دا قول نقل کړی چې: کان مالک ينظر في کتب ابي حنیفة وينتفع بها، امام مالک رحمه الله به د امام ابو حنیفه رحمه الله کتابونه لوستل او ګټه به يې ترې اخیسته. له دې معلوميږي چې د امام صاحب کتاب آلاثار د مؤطا امام مالک په نسبت داسې دی، لکه مؤطا امام مالک چې د بخاري او مسلم لپاره کوم حیثيت لري. د حدیثو د نورو کتابونو په څېر د کتاب الاثار هم ډېر راویان لري، چې څلور يې ډېر مشهور دي.
(۱)امام ابو يوسف (۲) امام محمد (۳) امام زفر (۴) امام حسن بن زياد- رحمهم الله.
څرنګه چې، امام بخاري رحمه الله خپل کتاب د شپږ لکو احاديثو له انتخابه مرتب کړی؛ همدا رانګه امام اعظم رحمه الله هم خپل ياد کتاب د ډېرو احادیثو له چاڼ کولو وروسته مرتب کړی، مهمه خبر دا ده چې امام صاحب رحمه الله له امام بخاري او نورو امامانو ډېر مخکې تېر شوی، نو د احادیثو سندونه او طریقې ډېرې او دومره پراخې نه وې، ځکه نو، امام صاحب خپل کتاب د څلويښت زرو احاديثو له چاڼ کولو وروسته ليکلی، دا خبر علامه موفق مکي رحمه الله په “مناقب الامام الاعظم”(۱/۹۵ دکن چاپ ۱۳۲۱ه) کې د ابو بکر بن محمد الزرنجي دا قول را وړی چې، امام صاحب کتاب الاثار له څلويښت زرو احادیثو منتخب کړی. او علامه موفق رحمه الله بل ځای د حافظ ابو یحيی زکريا بن یحيی نیشاپوري د مناقب ابي حنيفه په حواله د یحیي بن نصر دا خبره را نقل کړې چې “ما له امام ابو حنیفه رحمه الله اوريدلي چې، ما سره د احادیثو ډېر زيات صندقونه دي، لږ مې تر راویستلي چې له کومو ګټه پورته کيږي. علامه زبيدي په خپل کتاب “عقود الجواهر المنیفة” کې د یحيی بن نصر دا وينا را نقل کړې چې”زه يو وار امام صاحب ته ورغلم او کوټه يې له کتابو ډکه وه، ومې پوښتل دا څه دي؟ امام صاحب ځواب را کړ چې د احاديثو کتابونه دي “
له پورتنيو پيښو ښکاري چې کتاب الآثار کې څومره احاديث دي، دا د امام صاحب ټوله علمي پانګه نه ده، بلکې دا يې يو مختصر کتاب دی. په هر صورت د امام صاحب لوی فضیلت دادی چې د احاديثو په کتابونو کې تر ټولو لومړی په فقهي ترتيب ليکل شوی کتاب د امام صاحب دی. د حديثو په علم کې د امام صاحب سويه څومره لوړه ده؟ دا اندازه د هغه وخت د محدثينو له اقوالو کېدای شي، چې خپلو شاګردانو ته يې نه يوازې د کتاب الآثار د مطالعې توصیه کړې، بلکې تاکيد يې پرې کړی چې له دې پرته په فقه پوهيدل نا شوني دي. دا اقوال د امام اعظم رحمه الله په مناقبو کې په پوره تفصيل سره ذکر شوي دي، او بله دا چې محدثینو د کتاب الآثار څومره خدمت کړی، له همدې خدماتو د ياد کتاب ارزښت معلوميږي، له همدې امله يې ډېرې شرحې ليکل شوي دي.

د علامه ابن الهمام شاګرد حافظ زين الدين قاسم بن قطلوبغا د کتاب الآثار شرحه ليکلې او پر راويانو يې جلا يو کتاب لیکلی، همدا رانګه حافظ ابن حجر عسقلاني هم د کتاب الآثار په رجالو يو کتاب”الإيثارلذکر رواةالآثار” لیکلی؛ د دې کتاب يادونه پخپله حافظ ابن حجر رحمه الله په خپل کتاب “تعجيل المنفعة بزوائد رجال الأربعة ” نومي کتاب کې کړې، همدا رنګه يې په همدې کتاب کې د کتاب الآثار ټول راويان راوړي دي، ځکه چې حافظ رحمه الله دا کتاب د څلورو لويو امامانو (امام ابو حنيفة، امام مالک، امام شافعي او امام محمد رحمهم الله) د راويانو په تذکره کې ليکلی. د يادونې وړ ده چې نواب صديق حسن خان[ ]په اتحاف النبلاء نومي کتاب کې دا خبره بیخي غلطه ليکلې، چې د حافظ ابن حجر کتاب “تعجيل المنفعة” د سنن اربعة[ ] پر رجالو لیکل شوی دی، له دې معلوميږي چې نواب صديق حسن خان پخپله هم نوموړی کتاب نه دی لوستی؛ کنه داسې غلطه خبر به يې نه کوله، ځکه چې حافظ ابن حجر رحمه الله د همدغه کتاب په مقدمه کې ويلي چې د دې کتاب له ليکلو د ده موخه د څلورو امامانو د رجالو يادونه ده.
دا خو هغه کتاب دی چې امام اعظم رحمه الله خپل ليکلی دی؛ له دې پرته لويو لويو محدثینو د امام صاحب مرويات راټول کړي او د مسند ابي حنيفه په نوم يې مرتب کړي دي. د د غو مسانيدو شمېر نژدې شل دی. د ياد مسند په لیکلو کې ابو نعيم اسفهاني،حافظ ابن عساکر، حافظ ابو العباس الدوري، حافظ ابن مندة او حافظ ابن عدي هم برخه اخیستې، چې په اوله کې د امام صاحب سخت مخالف و، چې روسته د امام طحاوي شاګرد شو او د امام له قدر او مرتبې خبر شو نو د خپلو تېرو خيالاتو د تلافي لپاره يې مسند ابي حنيفه مرتب کړ. د يادونې وړ ده چې د مسند امام ابو حنيفة په نوم له ولسو(۱۷) زيات کتابونه ليکل شوي دي، چې روسته بیا علامه ابن خسرو د ” د جامع مسانيد الامام ‌الأعظم” په نوم راټول کړي دي. رښتيا خبره داده چې پر امام ابوحنيفة رحمه الله دا تور لګول؛ چې په حديثو کې کمزوری و او يا ورسره ټول ۱۷ احاديث ول؛ ډېرلوی درواغ دي، چې له تعصب او ناپوهۍ پرته يې هيڅ تاويل نشي کيدای. نه پوهيږم چې ابن خلدون څرنګه دا ليکلي چې دامام صاحب له نظره د حديثو شرايط ډېر سخت ول، نو ځکه يې يوازې ۱۷ احاديث صحيح ګڼلي دي. اصل خبره داده چې ابن خلدون له امام صاحب څخه دومره لرې پاتې شوی چې، د هغه په اړه له حقيقت موندلو عاجز شوی دی، رښتيا خبر خو داده چې، کومه علامه زاهد الکوثري د شروط الائمة الخمسة للحازمي په ۵۰مه حاشية کې کړې ده
” حقيقت دادی چې د امام صاحب مروج احاديث هم په داسې ۱۷ کتابونو کې دي چې تر ټولو کچنی يې له سنن شافعي برواية الطحاوي’ او سنن شافعي برواية ابي العباس الأصم څخه غټ دی او د امام شافعي د احاديثو مدار هم په همدې دوو کتابونو دی”.
د امام صاحب يو شاګرد فرمايي چې د امام صاحب په تصنيفاتو کې اويا زره احاديث ترلاسه کیږي خو ځينې خلکو ته دا دتعجب وړ ښکاري او مبالغه يې بولي، ځکه چې د امام صاحب په لیکنو کې په ښکاره نه تر سترګو کيږي، خو که څوک د متقدمينو په اسلوب او طریقه پوه وي، نو وړاندې ياده شوې خبر به خامخا ومني. د متقدمينو علماوو د حدیث د بيان دوه طريقې وې. اوله دا چې حديث حضور صلی الله عليه وسلم ته مرفوعا منسوب بيان شي او دوهمه طريقه دا ده چې د حديث په نسبت کې د احتياط له امله، حديث پر ځای د دې چې نبي صلی الله عليه وسلم ته منسوب کړي نو خپل ځان ته يې منسوبوي ځکه چې که د حديث په نسبت کې څه کمی زياتی وي نو د حديث په شکل يې نه بيانوي، بلکې د فقهي مسلې په څېر يې بيانوي، دا د همدغو علماوو ډېر احتياط دی، تر څو که په حديث کې څه کمی زياتی وي نو نبي کريم صلی الله عليه وسلم ته منسوب نشي. صحابه کرامو او تابعينو عموما دا دوهمه لار غوره کوله. او حضرت عمر رضي الله عنه ډېری روايات همدغه رنګ دي، دليل يې دا دی چې کوم احاديث له حضرت عمر رضي الله عنه روايت دي، د پنځه سو زيات او زرو تر منځ دي. له همدې امله محدثين دی مبارک په متوسطينو کې شماري؛ خو حضرت شاه ولي الله رحمه الله په “إزالة الخفاء” كې ليکلي، چې حضرت عمر رضي الله عنه بايد په مکثرينو کې شمار شي.

image

د مکثرينو اصطلاح هغو راويانو ته کارول کيږي چې له زرو زيات روايتونه لري، حضرت شاه صاحب حضرت عمر رضي الله عنه په مکثرينو کې ځکه شماري، چې د حضرت عمر رضي الله عنه ډېری روايتونه د هغه په خپلو ويناوو ولاړ دي. او همدا رنګه د ځينو تابعينو دا وينا ډېره مشهوره ده “د دې پر ځای چې و وايو رسول الله صلی الله عليه وسلم فرمايي، ښه دا ده چې و وايو علقمه وايي، عبد الله وايي” داسې نورې خبرې هم شته چې مولانا ظفر احمد عثماني رحمه الله په خپل کتاب “إنجاء الوطن عن الازدراء بإمام الزمن” کې په پوره تفصيل بيان کړي دي. دلته دا خبره روښانه شوه، چې متقدمينو ډېر زيات احاديث د خپل قول په حيث د فقهي مسلې په صورت بيان کړي دي، اوس که فکر وکړو نو څه مشکله خبر نه ده، چې د امام صاحب روايتونه دې اويا زره وي، ځکه چې امام اعظم رحمه الله همدا دوهمه لار غوره کړې، همدې حقيقت ته په کتلو سره موږ پوهيږو چې امام محمد رحمه الله او نورو شاګردانو يې له امام صاحبه ډېرې داسې مسئلې روايت کړي چې سيده له حديثه نقل شوي وي. اصلي خبر داده چې د امام صاحب توجه د حديثو د روايت پر ځای؛ له احاديثو د فقهي احکامو استنباط ته ډېره وه، له همدې امله د هغه مبارک ډېری روايات د حديث په حيث نه، بلکې د فقهي مسائلو په شکل پاتې دي.
پر امام اعظم رحمه الله د شوو نيوکو عادلانه څېړنه
اوس به یو زغلنده نظر پر هغو اعتراضونو واچوو چې عموما پر امام صاحب کيږي:
۱….اوله نيوکه خو دا کيږي چې امام نسائي په خپل کتاب “الضعفاء” کې د امام صاحب په اړه ويلي چې “نعمان بن ثابت ابوحنيفةليس بالقوي في الحديث ” چې نعمان بن ثابت د حدیثو په علم کې قوي نه دی.
د دې خبرې ځواب دا دی چې، د جرحې او تعديل علماوو يو څه قواعد ايښي دي چې، د يو راوي د جرحې او تعديل په اړه بايد پوره پاملرنه ورته وشي، کنه د يو ستر محدث عدالت او وثوق به هم ثابت نه شي، ځکه چې پر ټولو لويو لویو محدثینو خامخا د يو چا جرحې شته د مثال په ډلو پر امام شافعي رحمه الله یحیی بن معین پر امام احمد بن حنبل، امام کرابیسي پر امام بخاري امام ذهلي او پر امام اوزاعي امام احمد جرحه کړې. که دا ټول اقوال د اعتبار وړ وبلل شي، نو يو محدث امام به هم ثقه پاتې نشي. د پام وړ خبره لا داده چې ابن حزم رحمه الله خو امام ترمذي ته هم مجهول ويلي. ډېرو علماوو پخپله امام نسائي په اهل تشيع تورن کړی او پر همدې اساس يې مجروح کړی.
سمه خبر دا ده چې علماوو د جرحې او تعديل لپاره څه اصول وړاندې کړي چې، بايد پوره پاملرنه ورته وشي. يو يې دا دی چې د کوم امام عدالت د تواتر حد ته رسيدلی وي، د هغه باره کې د يو يا دوه کسانو جرحه اعتبار نه لري او د امام اعظم رحمه الله په اړه هم د حدیثو سترو سترو سټو د تقوا، علم او عدالت کتابونه ډک کړي، نو د يو څو کسانو نيوکې يې په اړه څه ځانګړی حيثيت نه لري. د يادې قاعدې په اړه زموږ د زمانې ځينې ناپوهان وايي چې د محدثینو قانون دی چې “الجرح مقدم علی التعديل” له همدې امله که دامام صیب په اړه هم جرحه او تعديل دواړه راسي، نو جرحه به اخيستل کيږي، مګر دا نيوکه هغه څوک کوي چې د جرحې او تعديل له اصولو نا خبره وي، ځکه چې د حديثو امامانو ويلي چې “الجرح مقدم على التعديل” قاعده مطلقه نه ده بلکې يو څو شرطونه هم لري…
تفصیل يې دا دی چې که د کوم راوي په اړه د جرحې او تعديل ضد او نقیض اقوال راغلي وي، نو په دې اړه علماء دوه لارې غوره کوي خطيب بغدادي په “الكفاية في أصول الحديث والرواية” کې ليکلي. اوله دا چې د جارحينو او معدلينو شمېر به کتل کيږي، چې د چا شمېر زيات وي هم هاغه ته به ترجيح ورکول کيږي. له شوافعو څخه امام تاج الدين سبکي هم د دې خبرې قايل دی. که ياد اصول په نظر کې ونيول شي نو بيا هم د امام صاحب په عدالت او امامت کې څه شک نه پاتې کيږي. پر امام صاحب جرح کوونکي يوازې يو کم شمېر علماء دي. د نمونې په ډول امام نسائي، امام بخاري، امام دار قطني او حافظ ابن عدي. او مخکې ياونه وشوه چې امام ابن عدي رحمه الله هم د امام طحاوي رحمه الله له شاګردي ورورسته د امام صاحب د عظمت او درناوي قايل شو. بل خوا د امام صاحب مادحين دومره ډېر دي چې شمېر يې ګران دی. د نمونې په ډول يې يو څو بیانوو.
د جرحې او تعديل تر ټولو لومړنی عالم چې تر هر چا مخکې يې په رجالو بحث کړی، امام شعبه ابن الحجاج دی چې د امير المؤمنين في الحدیث په لقب مشهور دی؛ هغه د امام ابو حنيفه رحمه الله په اړه فرمايي”كان والله ثقة ” د جرح او تعديل بل ستر امام یحيی بن سعيد القطان دی، دی پخپله د امام صاحب شاګرد دی. حافظ ذهبي په “تذکرة الحفاظ” او حافظ ابن عبدالبر په “الانتقاء” کې ليکلي چې، ده مبارک به د امام صاحب په قول فتوا ورکوله تاريخ بغداد ۱۳ ټوک ۳۵۲ مخ کې د ابن سعيد القطان دا وينا راوړل شوې ده چې ډېر عمر مو له ابوحنيفه رحمه الله سره تېر کړ او تل به مې چې ورته کتل، نو پوهيدم به چې دی له الله تعالی ويريږي. او یحيی بن سعيد القطان يوه بله مقوله امام سندهي د کتاب التعليم په مقدمه کې ذکر کړې، چې إنه لأعلم هذه الأمة بما جاء عن الله و رسوله صلی الله عليه وسلم. امام صاحب په ټول امت کې په هغه څه تر هر چا زيات پوهيده کوم چې د الله تعالی او د هغه د رسول صلی الله عليه وسلم لخوا راغلي دي. د جرحې او تعديل بل ستر امام د یحيی بن سعيد القطان شاګرد، يحيی بن معین دی، هغه د امام صاحب باره کې فرمايي چې “امام صاحب ثقه و حافظ و، هر حديث به يې چې بيانولو، نو ياد به يې و. له هيچا مې نه دي اوريدلي چې امام صاحب يې مجروح کړی وي”. امام کردي په مناقب امام أعظم کې ليکلي، چې له يحيی بن معين رحمه الله پوښتنه وشوه چې ایا امام صاحب ثقه دی؟ هغه ځواب ورکړ “چې بلې ثقه دی ثقه دی، هغه له درواغ ويلو ډېر پاک دی. د هغه له شان سره درواغ نه ښايي”
د جرحې او تعديل بل ستر امام علي بن المديني دی د امام بخاري رحمه الله استاد دی او د رجالو په نقد کې ډېر سخت دی، هغه فرمايي چې له ابو حنيفه ثوري، ابن المبارک، هشام، وکيع، عباد بن العوام او جعفر بن عون روايتونه کړي، هغه ثقه دی څه خبر پکې نشته. عبد الله بن المبارک فرمايي چې که الله تعالی په امام ابو حنيفه او سفيان زما مرسته نه وای کړې، نو زه به هم د نورو خلکو په څېر وم او د مکي بن ابراهيم وينا خو مخکې تيره شوې چې، امام صاحب د خپلې زمانې تر ټولو سترعالم و. له دوی پرته يزيد بن هارون ، سفيان بن عيينه، اسرائيل بن يونس، يحيی بن آدم، وکيع بن الجراح، امام شافعي او فضل بن وکين رحمهم الله په څېر امامانو هم د امام صاحب عدالت او وثوق منلی. اوس نو د دومره لويو لويو سټو په مقابل کې د يو څو کسانو جرحه کله د منلو وړ ده، نو که فیصله د کثرت پر اساس وي نو بیا هم د امام صاحب عدالت ټولو ته د منلو وړ دی.
دوهمه طريقه: حافظ ابن الصلاح په خپله مقدمه کې فرمايي چې همدا د جمهورو محدیثنو نظر هم دی؛ هغه دا چې، که جرحه مفسر نه وي يعنې لامل يې نه وي بيان شوی نو تعديل تل مقدم وي، بيا دا برابره خبر ده چې که تعديل مفسر وي يا نه، نو تعديل تل راجح وي. که دې اصولو ته هم وکتل شي نو د امام صاحب باره کې چې څومره جرحې شوي ټولې مبهمې دي. او د عدالت په اړه يې ټولې ويناوې مفسرې دي، ځکه چې په دې کې د امام صاحب د تقوا، حافظې او نورو ټولو شيانو يادونه شوې، په ځانګړې توګه که په تعديل کې د جرحې رد شوی وي نو هغه تر ټولو معتبره وي. او د امام صاحب باره کې داسې تعديلات هم شته، د نمونې په ډول حافظ ابن عبد البر په “الانتقاء في فضائل الأئمة الثلاثة الفقهاء” کې ليکلي چې ” د خلکو پر امام لويه نيوکه دا ده چې رأیه او قياس ته ډېر اهميت ورکوي او دا څه عيب نه دی”
لنډه دا چې جرحه هغه مهال پر تعديل مقدمه وي کله چې جرح مفسره يعنې سبب يې بيان شوی وي او لامل يې هم معقول او د منلو وړ وي او بايد د جارحينو شمېر له معدلينو زيات وي.

image

2))…… پر امام ابوحنيفه رحمه الله دوهم اعتراض دا کيږي چې حافظ شمس الدين ذهبي رحمه الله په “ميزان الاعتدال في أسماء الرجال ” کې د امام صاحب په اړه وايي “نعمان بن ثابت کوفي د اهل رأي امام دی، نسائي، ابن عدي دار قطني او نورو ضعيف ګڼلی”.
د پورتنۍ خبرې ځواب دا دی چې بې شکه پورتنی عبارت په ياد کتاب کې ور زيات شوی يعنې ليکوال نه دی ليکلی، بلکې بل چا پر حاشیه ليکلی او وروسته بيا متن کې د تېروتنې له امله يا قصدا داخل شوی ، چې دلايل په لاندې ډول دي
(1) حافظ ذهبي د ميزان الاعتدال په مقدمه کې ويلي چې په دې کتاب کې به د هغو لويو لويو امامانو يادونه نه کوم، چې د چا شهرت او جلالت د تواتر درجې ته رسيدلی وي. بيا يې ويلي، د نمونې په ډول امام ابوحنيفه رحمه الله او څو نورو امامانو تذکره به پکې نه کوم، نو بيا دا څرنګه شونې ده چې په ياد کتاب کې دې د امام صاحب په اړه داسې خبرې راغلي وي.
(2) حافظ ذهبي چې د کومو علماوو يادونه په ميزان الاعتدال کې نه ده کړې؛ د هغوی لپاره يې ځانګړی کتاب “تذکرة الحفاظ” ليکلی او بيا په ياد کتاب کې يې نه يوازې د امام صاحب يادونه کړې بلکې ډېر زيات تعريف او صفتونه يې هم کړی دی.
(3) حافظ ابن حجر خپل “لسان الميزان” د “ميزان الاعتدال” پر اساس ليکلی یعنې د کومو امامانو تذکره چې په ميزان کې نشته په لسان الميزان کې هم نشته پرته له يو څو علماوو. دا د دې خبرې ښکاره د ليل دی چې د امام صاحب يادونه په ميزان الاعتدال کې هم نشته، ولې، ورروسته ور زياته شوې ده.

image

(4) زموږ شیخ عبد الفتاح ابو غدة الحلبي رحمه الله د الرفع والتکميل د ۱۰۱مخ په حاشيه کې ليکلي چې ما د دمشق په ظاهريه(د کتاب شمېر ۳۶۸ حديث) کتابتون کې د ميزان الاعتدال يو نسخه ليدلې، چې د امام ذهبي شاګرد علامه شرف الدين الواني په قلم کښل شوې، او دا خبره پکې په ښکاره ياده شوې چې، ما دا نسخه درې ځل خپل استاد ته اورولې او د هغه له اصل کتاب سره مې پرتله کړې؛ او په ياده نسخه کې د امام ابو حنيفه رحمه الله يادونه نشته، همدا رنګه ما “ليکوال” د مراكش په دارالخلافه (رباط) په مشهور کتابتون کې د ميزان الاعتدال يوه قلمي نسخه ليدلې، چې د امام ذهبي د ډېرو شاګردانو د د لوستلو تاريخ پر ليکل شوی و او دا هم پکې ليکل شوي و چې د حافظ ذهبي رحمه الله له وفاته يو کال مخکې د هغه يو شاګرد ورته اورولې وه په ياده نسخه کې هم د امام صاحب تذکره نشته. دا ټول شواهد د دې دليل دی چې د امام صاحب نوم په دې کتاب چا له ځانه ور زيات کړی دی، نو روښانه خبر دا ده چې د حافظ ذهبي لمن له هغو ټولو تورونو پاکه ده چې دی دې پر امام صاحب څه جرحه وکړي،بله دا چې امام ذهبي څرنګه داسې خبرې ليکلی شي؟ ځکه چې حافظ ذهبي پخپله د امام صاحب د مناقبو په اړه ځانکړی کتاب ليکلی او حافظ ابن عدي رحمه الله بې شکه د امام صاحب مخالف و خو، کله چې د امام طحاوي شاګرد شو او د امام صاحب له قدر او عظمته خبر شو نو د تېرې تېروتنې د جبران په خاطر يې مسند امام اعظم ترتيب کړ. اوس نو د ابن عدي رحمه الله پخوانۍ وينا د امام صاحب پر خلاف نشي وړاندې کولای او د امام نسائي ځواب هم مخکې تېر شو.

غني خان بابا

پۀ نورانى مهتاب را مۀ شې ظلمانى سحابه چې برابر پۀ رنړا ځم د خپل حبيب تر بابه

image

شاه مسخر کړه د باهو پۀ شړنګ آهو د صحرا ته ئې پۀ دا دلکش آواز نه شوې بيدار له خوابه

د شاه طيب دربار ځائے نه دے د مردارې د بوئ معطر ځه خوشبوئى يوسه له ريحان ګلابه

شاه به خپل دوست له مهمانى ورکه ښادى رنګارنګ زقوم حميم د غليم برخه له اليم عذابه

يوسف خوارى د زندان وليده هله عزيز شۀ غواصان در ګوهر وباسي له تارخۀ دريابه

د دنيا دوست به ښکته درومى د قارون پۀ لارې چې پۀ مرداره مستغنى شۀ له همه ثوابه

دنيا سراب ده نادانان ئے اوبه يخې غواړى محروم ترې درومى تشنه لب قطع اميد له آبه

حافظ ذليل عليل ولاړ دے مولا ستا و در ته بخشش عطا پۀ دې محتاج وکړې غنى وهابه
Shared   logarynazar

باب مباشر الحائض فوق الازار

باب مباشرة الحائض فوق الإزار

image


ص
242
– بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ كِتَاب الْحَيْضِ بَاب مُبَاشَرَةِ الْحَائِضِ فَوْقَ الْإِزَارِ 293 حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ وَإِسْحَقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ إِسْحَقُ أَخْبَرَنَا وَقَالَ الْآخَرَانِ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ الْأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ { كَانَ إِحْدَانَا إِذَا كَانَتْ حَائِضًا أَمَرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَتَأْتَزِرُ بِإِزَارٍ ثُمَّ يُبَاشِرُهَا }

باب بيان صفه مني

باب بيان صفة مني الرجل والمرأة وأن الولد مخلوق من مائهما


ص

image

252
– بَاب بَيَانِ صِفَةِ مَنِيِّ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ وَأَنَّ الْوَلَدَ مَخْلُوقٌ مِنْ مَائِهِمَا 315 حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو تَوْبَةَ وَهُوَ الرَّبِيعُ بْنُ نَافِعٍ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ يَعْنِي ابْنَ سَلَّامٍ عَنْ زَيْدٍ يَعْنِي أَخَاهُ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَلَّامٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو أَسْمَاءَ الرَّحَبِيُّ أَنَّ ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَدَّثَهُ قَالَ { كُنْتُ قَائِمًا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَجَاءَ حِبْرٌ مِنْ أَحْبَارِ الْيَهُودِ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ فَدَفَعْتُهُ دَفْعَةً كَادَ يُصْرَعُ مِنْهَا فَقَالَ لِمَ تَدْفَعُنِي فَقُلْتُ أَلَا تَقُولُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ الْيَهُودِيُّ إِنَّمَا نَدْعُوهُ بِاسْمِهِ الَّذِي سَمَّاهُ بِهِ أَهْلُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّ اسْمِي مُحَمَّدٌ الَّذِي سَمَّانِي بِهِ أَهْلِي فَقَالَ الْيَهُودِيُّ جِئْتُ أَسْأَلُكَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَيَنْفَعُكَ شَيْءٌ إِنْ حَدَّثْتُكَ قَالَ أَسْمَعُ بِأُذُنَيَّ فَنَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعُودٍ مَعَهُ فَقَالَ سَلْ فَقَالَ الْيَهُودِيُّ أَيْنَ يَكُونُ النَّاسُ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَوَاتُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ هُمْ فِي الظُّلْمَةِ دُونَ الْجِسْرِ قَالَ فَمَنْ أَوَّلُ النَّاسِ إِجَازَةً قَالَ فُقَرَاءُ الْمُهَاجِرِينَ قَالَ الْيَهُودِيُّ فَمَا تُحْفَتُهُمْ حِينَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ قَالَ زِيَادَةُ كَبِدِ النُّونِ قَالَ فَمَا غِذَاؤُهُمْ عَلَى إِثْرِهَا قَالَ يُنْحَرُ لَهُمْ ثَوْرُ الْجَنَّةِ الَّذِي كَانَ يَأْكُلُ مِنْ أَطْرَافِهَا قَالَ فَمَا شَرَابُهُمْ عَلَيْهِ قَالَ مِنْ عَيْنٍ فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا قَالَ صَدَقْتَ قَالَ وَجِئْتُ أَسْأَلُكَ عَنْ شَيْءٍ لَا يَعْلَمُهُ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ رَجُلٌ أَوْ رَجُلَانِ قَالَ يَنْفَعُكَ إِنْ حَدَّثْتُكَ قَالَ أَسْمَعُ بِأُذُنَيَّ قَالَ جِئْتُ أَسْأَلُكَ عَنْ الْوَلَدِ قَالَ مَاءُ الرَّجُلِ أَبْيَضُ

ص
253
– وَمَاءُ الْمَرْأَةِ أَصْفَرُ فَإِذَا اجْتَمَعَا فَعَلَا مَنِيُّ الرَّجُلِ مَنِيَّ الْمَرْأَةِ أَذْكَرَا بِإِذْنِ اللَّهِ وَإِذَا عَلَا مَنِيُّ الْمَرْأَةِ مَنِيَّ الرَّجُلِ آنَثَا بِإِذْنِ اللَّهِ قَالَ الْيَهُودِيُّ لَقَدْ صَدَقْتَ وَإِنَّكَ لَنَبِيٌّ ثُمَّ انْصَرَفَ فَذَهَبَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَقَدْ سَأَلَنِي هَذَا عَنْ الَّذِي سَأَلَنِي عَنْهُ وَمَا لِي عِلْمٌ بِشَيْءٍ مِنْهُ حَتَّى أَتَانِيَ اللَّهُ بِهِ } وَحَدَّثَنِيهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلَّامٍ فِي هَذَا الْإِسْنَادِ بِمِثْلِهِ غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ كُنْتُ قَاعِدًا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَالَ زَائِدَةُ كَبِدِ النُّونِ وَقَالَ أَذْكَرَ وَآنَثَ وَلَمْ يَقُلْ أَذْكَرَا وَآنَثَا